ทางด่วน มอเตอร์เวย์ และทางหลวงพิเศษในกรุงเทพฯ และปริมณฑลมีหลายสาย ชื่อก็คล้ายๆ กันไปหมดจนสับสน ตอนที่เราโพสต์เรื่องทางด่วนฟรีวันหยุด 13-14 กรกฎาคม 2565 มีหลายคนบ่นว่างงว่าทางด่วนสายไหนชื่ออะไร อยู่ตรงไหน แล้วที่ฟรีคือสายไหนกันแน่ บางคนไปขึ้นโทลล์เวย์แล้วโดนเก็บไป 115 บาท เพราะเข้าใจว่าเป็นทางด่วนอุดรรัถยา (จริงๆ โทลล์เวย์ชื่อทางยกระดับอุตราภิมุขนะครับ)
เลยขอใช้โอกาสนี้มาทวนเส้นทางและชื่อของทางด่วนในบ้านเรากันอีกครั้ง ว่าแต่ละสายชื่ออะไร วิ่งจากไหนไปไหน
ทางพิเศษเฉลิมมหานคร (ทางด่วนขั้นที่ 1)
ทางด่วนสายแรกของกรุงเทพฯ เปิดให้บริการตั้งแต่ปี 2524 (นับถึงปี 2565 ก็ 40 กว่าปีแล้ว) แนวเส้นทางเชื่อมฝั่งเหนือ ตะวันออก และตะวันตกของกรุงเทพฯ เข้าด้วยกัน เริ่มจากดินแดง (หัวถนนวิภาวดีรังสิต) ผ่านท่าเรือคลองเตย ไปสุดที่บางนา (หัวถนนบางนา-ตราด หรือชื่อใหม่คือถนนเทพรัตน) และมีกิ่งแยกจากแถวท่าเรือคลองเตย ข้ามสะพานพระราม 9 ไปสุดที่ดาวคะนอง (ถนนพระราม 2)
ทางพิเศษศรีรัช (ทางด่วนขั้นที่ 2)
เปิดบริการส่วนแรกเมื่อปี 2536 เป็นเส้นทางจากใต้ขึ้นเหนือ เริ่มจากแยกต่างระดับบางโคล่ ใกล้สะพานพระราม 9 วิ่งขึ้นเหนือผ่านย่านหลักๆ ของกรุงเทพฯ ไปสุดสายที่ถนนแจ้งวัฒนะ และมีกิ่งแยกออกไปทางตะวันออกถึงถนนศรีนครินทร์ เชื่อมกับมอเตอร์เวย์ไปชลบุรี
ทางพิเศษฉลองรัช (ทางด่วนรามอินทรา-อาจณรงค์)
เปิดบริการในปี 2539 เป็นทางด่วนที่เปิดพื้นที่โซนใหม่ทางตะวันออกของ กทม. สร้างพร้อมกับถนนคู่ขนานที่มักเรียกกันว่า “เลียบด่วนเอกมัย-รามอินทรา” (ชื่อจริงคือถนนประดิษฐ์มนูธรรม) เริ่มต้นที่ถนนกาญจนาภิเษก (จตุโชติ) วิ่งลงใต้ผ่านถนนรามอินทรา ประเสริฐมนูกิจ ลาดพร้าว พระราม 9 สุขุมวิท จนสุดที่แยกต่างระดับอาจณรงค์ เชื่อมกับทางด่วนขั้นที่ 1
หลายคนสงสัยว่าทำไมฉลองรัชไม่เคยฟรีในวันหยุดเหมือนสายอื่น คำตอบคือฉลองรัชเป็นของการทางพิเศษแห่งประเทศไทย 100% รัฐสร้างเองบริหารเอง ไม่มีเงื่อนไขสัมปทานที่บังคับให้ฟรีแบบทางด่วนสัมปทานของ BEM จึงฟรีเฉพาะตอนที่กระทรวงสั่ง เหมือนบูรพาวิถีหรือมอเตอร์เวย์ ที่ฟรีเฉพาะช่วงหยุดยาวที่รัฐบาลประกาศเป็นครั้งๆ ไป
ทางพิเศษอุดรรัถยา (ทางด่วนบางปะอิน-ปากเกร็ด)
เปิดบริการส่วนแรกช่วงเอเชียนเกมส์ปี 2541 ต่อขยายจากปลายทางด่วนศรีรัชที่แจ้งวัฒนะ ขึ้นเหนือผ่านอิมแพ็ค เมืองทองธานี ม.ธรรมศาสตร์ ศูนย์รังสิต ไปสุดที่ถนนกาญจนาภิเษกฝั่งตะวันตก แถวอำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
ทางพิเศษบูรพาวิถี (ทางด่วนบางนา-ชลบุรี)
เปิดบริการส่วนแรกในปี 2541 และเปิดตลอดสายในปี 2543 ซ้อนอยู่บนถนนเทพรัตน (ที่คนรู้จักในชื่อถนนบางนา-ตราด) ตั้งแต่แยกบางนาไปจนถึงจังหวัดชลบุรี ทางด่วนสายนี้เคยครองสถิติ “สะพานที่ยาวที่สุดในโลก” อยู่ช่วงหนึ่ง จนถูกจีนแซงไปเมื่อปี 2551
ทางพิเศษสาย S1 (ทางด่วนอาจณรงค์-บางนา)
เปิดบริการในปี 2548 เป็นทางด่วนสายสั้นๆ ที่ต่อขยายจากปลายทางด่วนฉลองรัชบริเวณแยกต่างระดับอาจณรงค์ ไปเชื่อมกับทางด่วนบูรพาวิถีที่แยกบางนา ตลอดเส้นทางซ้อนอยู่บนทางด่วนเฉลิมมหานคร
ทางพิเศษกาญจนาภิเษก (ทางด่วนบางพลี-สุขสวัสดิ์)
เป็นส่วนหนึ่งของถนนวงแหวนรอบนอกกรุงเทพฯ ด้านทิศใต้ เปิดบริการในปี 2550 เริ่มจากปลายถนนกาญจนาภิเษกฝั่งตะวันออก ใกล้ Mega Bangna วกลงใต้อ้อมไปเชื่อมกับถนนกาญจนาภิเษกฝั่งตะวันตกที่บางขุนเทียน (ส่วนที่เป็นทางด่วนสุดแค่ถนนสุขสวัสดิ์ ที่เหลือเป็นของกรมทางหลวง)
ทางพิเศษศรีรัช-วงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานคร
เปิดบริการปี 2559 ณ เดือนกรกฎาคม 2565 ยังไม่มีชื่ออย่างเป็นทางการ จึงทำให้หลายคนสับสนว่าเป็นสายเดียวกับทางด่วนศรีรัชหรือเปล่า จริงๆ เป็นคนละสายกัน แยกออกจากทางด่วนศรีรัชใกล้ๆ ขนส่งหมอชิต 2 วิ่งข้ามแม่น้ำเจ้าพระยามาฝั่งธนฯ ผ่านตลิ่งชัน ไปสุดสายที่ถนนกาญจนาภิเษกฝั่งตะวันตก
ทุกวันนี้ทางด่วนเกือบทุกสายจ่ายผ่าน Easy Pass ได้ ยกเว้นสายนี้ที่ ณ ปี 2565 ยังต้องฉีกคูปองจ่าย
ถนนระบบปิดอื่นๆ ที่ไม่ใช่ “ทางด่วน”
นอกจากทางด่วน 8 สายด้านบน ยังมีอีก 3 สายที่ไม่ได้นับเป็นระบบทางด่วน แต่คล้ายกันตรงที่เป็นทางระบบปิดและเก็บค่าผ่านทาง
ทางหลวงพิเศษหมายเลข 7 (มอเตอร์เวย์)
เปิดบริการเมื่อปี 2541 เริ่มจากแยกถนนพระราม 9 ตัดกับถนนศรีนครินทร์ ไปจนถึงจังหวัดชลบุรี ภายหลังรวมเข้ากับถนนชลบุรี-พัทยา และส่วนขยายพัทยา-มาบตาพุด กลายเป็นทางหลวงพิเศษสายกรุงเทพ-บ้านฉาง ยาวประมาณ 150 กิโลเมตร ทำให้เดินทางจากกรุงเทพฯ ไปพัทยาได้ในเวลา 2 ชั่วโมงนิดๆ
ทางหลวงพิเศษหมายเลข 9 (กาญจนาภิเษก)
เปิดบริการเมื่อปี 2541 เป็นส่วนหนึ่งของถนนวงแหวนรอบนอกกรุงเทพฯ เริ่มจากถนนพหลโยธินแถววังน้อย วิ่งลงใต้มาจนถึงถนนเทพรัตน (บางนา-ตราด) ระยะทาง 63 กิโลเมตร
ทางยกระดับอุตราภิมุข (ดอนเมืองโทลล์เวย์)
ทางยกระดับที่ซ้อนอยู่บนถนนวิภาวดีรังสิตและพหลโยธิน เปิดบริการตั้งแต่ปี 2537 ระยะทาง 28.2 กิโลเมตร เริ่มจากแยกดินแดง ผ่านห้าแยกลาดพร้าว สนามบินดอนเมือง ไปสุดที่รังสิต เลยฟิวเจอร์พาร์คไปหน่อย สายนี้เป็นสัมปทานระหว่างกรมทางหลวงกับเอกชน โครงสร้างราคาจึงต่างจากสายอื่น
ทั้งหมดนี้คือทางด่วนและทางระบบปิดที่เปิดให้บริการแล้ว ณ เดือนกรกฎาคม 2565 ซึ่งก็มีไม่น้อยเลย นอกจากนี้ยังมีทางด่วนสายใหม่อีกหลายสายที่กำลังก่อสร้างและใกล้จะก่อสร้าง
อัปเดต: ทางพิเศษศรีรัช-วงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานคร ได้รับพระราชทานชื่อ “ทางพิเศษประจิมรัถยา” เมื่อ 30 กันยายน 2565 อ่านต่อที่ ทางด่วนศรีรัช-วงแหวนฯ ได้ชื่อพระราชทาน ทางพิเศษประจิมรัถยา ส่วนแผนทางด่วนและมอเตอร์เวย์สายใหม่ อ่านได้ที่ อัปเดตแผนงานทางด่วน-มอเตอร์เวย์ 2569 และเหตุผลที่ทางด่วนบางสายขึ้นฟรีวันหยุด อ่านได้ที่ ทำไมทางด่วนบางสายขึ้นฟรีทุกวันหยุดราชการ
ข้อมูล ณ เดือนกรกฎาคม 2565